cero (ø) : un afijo sin representación fonológica. Se reconoce tal afijo cuando la ausencia de otros afijos es significativa. En los verbos del náhuatl, si no hay prefijo de sujeto, se sabe que el sujeto es tercera persona; esto nos permite proponer que el prefijo de sujeto de tercera persona es cero.
intransitivo : no toma un objeto directo.
transitivo : toma un objeto directo.
| Sujeto | Objeto | |
| 1ª sg | ni- | nech- |
| 2ª sg | ti- | mitz- |
| 3ª sg | ø- | k-/ki- |
| 1ª pl | ti-...-h | tech- |
| (1ª pl) | se- | |
| 2ª pl | an-/am-...-h | amech- |
| 3ª pl | ø-...-h | kim-/kin- |
| xi- | sujeto segunda persona imperativo |
| tla- | algo, las cosas, lo normal |
| tē- | a alguien, a la gente |
| mo- | reflexivo |
| nahsi | llegar |
| nikahsi[18] | alcanzar, conseguir |
| nikchia | esperar |
| nitlachia | mirar |
| nikihtowa | decir (una cosa) |
| nikillia | decir (a una persona) |
| nikitta | ver |
| nikkaki | oir, obedecer |
| nikkua | comer |
| nikmaka | dar (a una persona) |
| nikmati | saber |
| nikochi | dormir |
| nikpia | tener |
| niktlalia | poner, colocar |
| nimotlalia | sentarse |
| nimiki | morir |
| nimomikilia | morir (humano) |
| ninemi | andar, vivir |
| ninehnemi | caminar |
1. Escribir en nawatl:
te oigo
me oyes
nos oyen (ellos)
óigannos (Uds.)
les oímos (a Uds.)
Uds. lo oyen
me oye
dame
los pone
2. Traducir al español:
xikmakakan
tikimillia
tikilliah
senehnemi
ankipiah
nimitzkua
motlaliah
tikochih
timiki
kihtowah
nikmati
namechitta
techchia
xitlachia
mitzkakih
3. Buscar las palabras que parecen ser verbos en el siguiente pasaje del nawatl, indicar su sujeto y objeto, traducirlos si se puede. Identificar cuantos otros morfemas y palabras pueda.
Nikan namechonillihties tlenon sekichiwa nikan ihkuak ikah momikilia. Nikan, ihkuak akin momikilia, sekitlahpalotin ichan, miekeh seyawi, parientes kinnotzah, iwan akin chanehkeh ompa techiah, kipia tlen kiketzaskeh kahwen, o tlaxkalmanah, iwan itlah etl kontzoyoniah, para kinmahmakah akin yawih. Ihkuak ikah momikilia, yawih tlakowatiwweh akin iwan tekompale, kitemowah akin tetlakentia, tos yon iwan tlakowatiwweh, iwan okseki kokompálehtih monotzah iwan parientes para yawih tlakowatiwweh, nikan itech siudad de Orisawa. Tos kanah las nueve, kinnotzah n akin momachtiskeh para kihtoskeh tiotláhtolli iwan seki kitlakuikatiskeh. Iwan walewa tlakeh yokahsikeh n krus, tos iwan krus kitlakuikatiah, o tlamó san ok yeh, iwan kaha. Iwan ihkuak yowak, yokitlalihkeh n difunto ihtik n kaha, kitlakuikatiah, o tlamó san ok ihkóh. Tos, kipia tlen sekixyehyekos keh tlen ora momikilia, walmostlatipah tos inon ora motokas. Tlakeh amo, tlakeh yi yowak omomikilih, tos asta keh yen wiwtlatipah okkualkan sekitoka. Inon yówalli ihkón momachtiah oppa, las nueve para las dies o las dies y media, iwan de onse a dose, ihkón momachtiah. Tos akin tetlahpalohkeh kiwikah xochitl inawak n kaha, veladora, o vela kixotlaltiah, ihkón sekinkompañerowa semomachtia imwan. Tos después yahyawih inchan, tos kipia tlen seki ompa mokawaskeh, ikah kitlakēwah [19] para ompa ma teyolchikawa, akin inchan keh akin omomikilih.
4. Repaso: buscar los sustantivos que puede encontrar en el texto; traducir cuantos puedan.
5. Buscar los verbos en el texto de la Lección 2; analizar y traducir cuantos puedan.
Clave de los ejercicios
Seguir a la Lección 4
Índice
Página principal de David Tuggy T.
[18] Este es de los muy pocos casos en que una raíz tiene forma transitiva e intransitiva.
[19] La secuencia kē se pronuncia [kye].

Copyright (c) 1991 David Tuggy
Segunda edición Copyright (c) 2002 David Tuggy
Derechos reservados.
Se permite el libre acceso a este documento por medio
de la Internet,
y su impresión para uso personal.
Queda prohibido cualquier uso
lucrativo,
o cualquier uso que no reconoce los derechos del autor.