| nikkawa | dejar | (II) |
| nikkahtewa | dejar (y salir de allí) | |
| nikpalewia | ayudar | (III) |
| nikpalewikin | venir a ayudar | |
| niktlahpalowa | saludar, visitar | (III) |
| niktlahpalotin | ir a visitar | |
| okse | otro | |
| okseki, oksekimeh | otros | |
| oksekitzin | otro poquito | |
| wehka | lejos | |
| (ni)wehkawa | tardar | (II) |
| wewetzin | viejito, ancianito | |
| wewentzitzin | viejitos, ancianitos | |
| noyollo | mi corazón | |
| niyoli | nacer, vivir, revivir | (I) |
| yolkatl | animal | |
| tláyolli | maíz (desgranado) | |
| niyollamati | pensar, considerar, planear | (II) |
| nikyollamachtia | aconsejar | (III) |
1. a. Traduzcan las siguientes formas, que vienen de los textos anteriores:
| sekonihtowa | sekonintlalilia | osekintlalilihka | sekompensarowa |
| sekoninchia | sekiwali | namechonillihties | sekitlahpalotin |
| kontzoyoniah | tlakowatiwweh | omochiwaskia | kittakin |
| kihtohtok | onwāwallahtok | tietoskeh | yetoskeh |
| imaktitos | konihtowa | sekonimiittatin | techoniittakiwweh |
| onwehkah | onmomikilih | otiktlahpalotoh | konkuapatoh |
| oahsikoh | ontlachixtoya | owalmottak | nitlahtlachiatin |
| tikittatin | kontlaxtlahtokeh | oihkatoya | otechnextiliskiah |
| techonihittitikan |
b. Traduzcan los textos de las lecciones 2 y 3; repasen los de las otras lecciones, mejorando su traducción donde ya entienden mejor las formaciones.
2. a. Del texto que sigue, traduzcan las siguientes formas con afijos aspectuales, usando el glosario de raíces en el apéndice:
b. Traduzcan las siguientes formas derivadas (causativas, aplicativas, verbalizadas, etc.)
| okiawtoya | tlakomontiwitz | owalpeh | owalmuitlalowaya |
| kihtokin | tlaawisarokin | oahsiko | okiawisaroko |
| otechawisarotoh | semotlahpalohtinemi | setlakolotin | sekikitzkitin |
b. Traduzcan las siguientes formas derivadas (causativas, aplicativas, verbalizadas, etc.)
| otlalolin | osekimachilih | tlalolinálistli | omaltih |
| tlatzkiawi | yiwelpanowah | omomawtihkeh | ochihchikoyahkeh |
| otlaihtlakawik | titiopanyoh |
c. Traduzcan el texto entero. Nótese en especial que muchas veces se usa una forma de tiempo presente, que por su contexto obviamente refiere a un acontecimiento pasado; ajusten la traducción de acuerdo a esa observación.
Yi kichiwas máhtlaktli xiwitl otlalolin chikawak nikan, itech mero 28 de agosto de 1973. Inon okkuálkantli diez para las kuatro okiawtoya chikawak. Inon yówalli nochi okiawtoya mero kikiawi ihkuakoh. Osekimachilih tlalolinálistli diez para las cuatro; mokaki chikawak tlakomontiwitz, iwan tlaka tlalolini. Despúes ahachitzitzin osekimachilih sannellihki owalpeh chikawak. Inon tiempo tehwan nikan itech pueblo itoka San Juan del Río, axan sekillia Rafael Delgado, owetzki nikan topuentih para seyawi itech n siudád de Orisawa.
Se piltontli ihkuakon owallaya muitlaloa, okse lado de weyatl powi, owalmuitlalowaya kihtokin o tlaawisarokin ke tlalolini, owetzki ihtik n puentih porke ihkuakon yowetzki; mach kimati yeh kox yowetzki n puentih, san otlamelah ihtik n atl. Omaltih, omaltih, oahsiko ichan, oahsiko ichan ipapán, okiawisaroko.
Despúes ihkón ahachi omehkeh tokniwan, neh no seki nokniwan oyahkeh nochan iwan nopapán nipowi o niwiwiroa, otechawisarotoh; kox itlah osemochih. Pues miekeh n tokniwan omehkeh semotlahpalohtinemi kox itla omochihkeh. Tlatzkiawi iwan kiawi ne tlen hora mach panowa.
Pos komo seki kamiones nikan o seki karros nikan o kochimeh (sekimillia kochimeh) nikan omokahkeh nikik lado, pos mach wel okisayah para yaskeh n Orisawa. Pero seki ik ne lado del puentih omokahkeh san ompa omoketzayah. Iwan komo nikan no itzintlan tepetl sekkan onkah ohtli no seki keh yiwelpanowah kochimeh iwan okse pichintzin san ikxíohtli, tos osekitlapoh weyi n ohtli, tos ihkoni okiskeh n kochimeh ik okse pueblo itoka Tlilapan. Tos ihkón tehwan para seyawi Orisawa kipia tlen setlakolotin hasta ik ne kuando machchi kichiwah se puentih, san ihkón okipilohkeh. Tos oseyayaya hasta ik ne itzintla n tepetl para setlakolotin para seyawi Orisawa senehnemi, o tla amo sekikitzkitin okse karroh tlen Tlilapan yawi. Pero ipan nawi tónalli omochihchih n puentih san okipilohkeh, tos ihkuakoh yopeh sepanowa nikan para okse lado del puentih.
Pos miek omomawtihkeh ihkuakoh. Nikan ome kalmeh oxitinkeh, se piltóntli iwan se tlakatl omomikilih nikan, iwan se siwatl iwan ikokone omomikilih. Kisa eyi kalmeh n owetzkeh kualli; okseki san tepitzin ochihchikoyahkeh, pero kasi n akin tokniwan o gentes tinochtin, machikah okachi itlah omochih. Nikan itech siudád de Orisawa serka de topueblo, no miek otlaihtlakawik, titiopanyoh, kalmeh, iwan nes no seki omihmikkeh. Mach kualli sekimati. Ihkuakón okachi chikawak tlalolinálistli oyahki. Mach kēman ihkón osekittaya.
Clave de los ejercicios
Índice
Página principal de David Tuggy T.

Copyright (c) 1991 David Tuggy
Segunda edición Copyright (c) 2002 David Tuggy
Derechos reservados.
Se permite el libre acceso a este documento por medio
de la Internet,
y su impresión para uso personal.
Queda prohibido cualquier uso
lucrativo,
o cualquier uso que no reconoce los derechos del autor.